HUẤN GIÁO TUẦN V
Chủ đề: ĐỊA PHẬN TÂY ĐÀNG NGOÀI – BÁCH HẠI VÀ PHÁT TRIỂN
1. Bách hại bùng nổ sau cái chết Đức cha Longer Gia
Sau khi Đức cha Jacques Longer Gia qua đời, địa phận Tây Đàng Ngoài bước vào giai đoạn bách hại khốc liệt nhất trong lịch sử, cũng là thời kỳ đau thương nhất của Hội Thánh tại Việt Nam trong thế kỷ XIX. Ngày 6-1-1833, vua Minh Mạng ban chiếu chỉ cấm đạo. Đức cha Joseph-Marie Havard Du buộc phải tháo dỡ nhà nguyện tại chủng viện Kẻ Vĩnh, phân tán các chủng sinh thành từng nhóm nhỏ để lánh nạn. Cuộc bách hại nhanh chóng leo thang: Cha Phêrô Lê Tùy bị xử trảm tại Nghệ An năm 1833; làng Vĩnh Trị bị vây ráp; Đức cha Havard Du liên tục trốn chạy trong hầm trú ẩn và các căn nhà biệt lập. Những năm tiếp theo, các sắc chỉ cấm đạo ngày càng khắc nghiệt, nhiều linh mục, thầy giảng và giáo dân bị bắt và hành hình, tiêu biểu như cha Cornay Tân, thầy Phanxicô Xaviê Nguyễn Cần, cha Phaolô Phạm Khắc Khoan cùng nhiều chứng nhân khác. Năm 1838, cuộc bách hại đạt đến cao trào, triều đình ra lệnh xử tử bất cứ ai chứa chấp thừa sai. Trong lúc trốn chạy về rừng Bạch Bát vì kiệt sức, Đức cha Havard Du qua đời ngày 7-6-1838. Trước khi chết, ngài chỉ định cha Borie Cao kế vị, rồi đến cha Pierre Retord Liêu nếu việc ấy không thực hiện được. Cha Borie Cao sau đó bị xử trảm ngày 24-11-1838, mở đường cho Đức cha Retord Liêu gánh lấy trách nhiệm giữa cơn bão bách hại.
2. Giữa tro tàn, Giáo Hội vẫn tăng trưởng mạnh mẽ
Đức cha Pierre Retord Liêu tiếp nhận nhiệm vụ đứng đầu địa phận Tây Đàng Ngoài với một thực trạng vô cùng khốc liệt: hàng ngàn nhà nguyện bị phá hủy, chủng viện và tu viện bị phân tán, nhiều linh mục và giáo dân tử đạo. Thống kê năm 1839 cho thấy dù bị tàn phá nặng nề, địa phận vẫn có khoảng 180.000 tín hữu cùng hàng trăm linh mục, thầy giảng và nữ tu đang âm thầm hoạt động. Sau khi vua Minh Mạng qua đời năm 1841, trong thời gian tương đối yên bình đầu triều Thiệu Trị, Đức cha Retord Liêu tranh thủ đi thăm khắp nơi, củng cố tinh thần đức tin và tiến hành thống kê toàn địa phận. Kết quả cho thấy giáo xứ, chủng viện và số lượng giáo sĩ vẫn phát triển mạnh mẽ bất chấp bách hại. Chính từ thực tế ấy, năm 1846, Tòa Thánh quyết định phân chia địa phận và thành lập địa phận Nam Đàng Ngoài. Tuy nhiên, từ năm 1856 trở đi, các cuộc đụng độ quân sự lại kéo theo những làn sóng bách hại mới. Làng Vĩnh Trị bị phá hủy, nhiều cơ sở trọng yếu của địa phận tan hoang, và Đức cha Retord Liêu qua đời năm 1858 trong cảnh trốn chạy nơi rừng núi hoang vu thuộc họ đạo Đồng Bàu.
3. Tái thiết giữa bách hại và mở rộng địa phận
Các Đức cha kế vị như Charles Jeantet Khiêm, Theurel Chiêu và đặc biệt là François Puginier Phước đã từng bước tái thiết địa phận giữa hoàn cảnh khốc liệt chưa từng có. Cuộc bách hại vẫn tiếp tục và đạt đến mức độ tàn khốc nhất với dụ phân-tháp, khiến hàng trăm chứng nhân đức tin tử đạo, nhưng sau mỗi cơn tàn phá lại xuất hiện những làn sóng trở lại đạo mạnh mẽ. Đức cha Puginier Phước không chỉ củng cố kỷ luật giáo sĩ và đời sống tu trì, mà còn xây dựng lại trung tâm địa phận tại Kẻ Sở với các công trình lớn như Nhà Thờ Chính Tòa Sở Kiện và Nhà Thờ Lớn Hà Nội. Dù các cuộc bách hại tiếp tục nổ ra trong những năm 1873 và 1882, số người xin theo đạo vẫn gia tăng mạnh mẽ, việc đào tạo linh mục phát triển vượt bậc với hơn 120 linh mục bản xứ được truyền chức dưới thời ngài. Tiếp nối công cuộc ấy, Đức cha Pierre Gendreau Đông hướng đến việc phân chia địa phận để phục vụ hữu hiệu hơn. Từ một địa phận duy nhất Tây Đàng Ngoài năm 1679, đến năm 1901, giữa muôn vàn bách hại, ba địa phận mới đã được thiết lập: Nam Đàng Ngoài (1846), Thượng Đàng Ngoài (1895) và Đàng Ngoài Duyên Hải (1901). Như thế, chính từ máu các vị tử đạo, từ những cuộc tái thiết âm thầm và từ sức sống đức tin ấy, Giáo Hội dần hình thành những địa hạt mục vụ mới để phục vụ hữu hiệu hơn cho Dân Chúa. Và cũng từ dòng chảy lịch sử đó, một giáo phận mới — Phát Diệm — như hoa trái của đau thương, kiên trì và niềm tin bất diệt được thành hình.
________________________________________
❓ Câu hỏi suy nghĩ – liên hệ đời sống hôm nay
- Giữa những cuộc bách hại dữ dội và cái chết của nhiều mục tử, điều gì đã giúp các tín hữu Tây Đàng Ngoài vẫn giữ vững đức tin? Người Kitô hữu hôm nay học được điều gì khi phải đối diện với những thử thách trong đời sống đức tin?
- Khi hàng trăm nhà thờ bị đốt phá, chủng viện tan hoang và nhiều linh mục, thầy giảng bị giết hại, nhưng số người xin theo đạo vẫn không ngừng gia tăng, điều đó cho thấy sống đức tin trước hết trong tâm hồn con người chứ không lệ thuộc vào nhà thờ hay phương tiện bên ngoài. Vậy người Kitô hữu hôm nay đang nuôi dưỡng đức tin bằng đời sống cầu nguyện và chứng tá hay chỉ dựa vào sinh hoạt và cơ sở vật chất bên ngoài?
- Nhìn lại việc Giáo Hội không ngừng tái thiết và mở rộng giữa đau thương, người tín hữu hôm nay được mời gọi góp phần xây dựng Giáo Hội ra sao trong hoàn cảnh hiện tại?
Câu Hỏi Trắc Nghiệm
Câu 1: Cuộc bách hại đạo khủng khiếp nhất xảy ra thời kỳ nào?
- Từ sau khi Đức cha Jacques Longer Gia qua đời (1831) cho đến cuối thế kỷ 19, với sắc chỉ cấm đạo của vua Minh Mạng (6-1-1833).
- Từ khi Đức cha Davoust tiếp tục công trình đào tạo hàng giáo sĩ địa phương, phong chức nhiều linh mục và gia tăng số thầy giảng trong địa phận.
- Từ khi Đức cha Louis Néez kiến thiết địa phận Tây Đàng Ngoài trong thế kỉ 18, qua thời gian phục vụ lâu dài, gần 50 năm, qua việc giải quyết nhiều vấn đề lớn vào thời đó.
- Từ khi Đức cha Longer Gia bắt tay biên soạn một bộ sách giáo lí hỏi thưa bằng một ngôn ngữ gần gũi dễ hiểu hơn rất nhiều, với nhan đề Thánh giáo yếu lý, quen gọi là Sách bổn.
Câu 2: Sau khi Đức cha Jacques Longer Gia qua đời, ai là người kế vị để điều hành địa phận Tây Đàng Ngoài?
- Đức cha Joseph-Marie Havard Du
- Đức cha Davoust
- Đức cha Reydellet Bê
- Đức cha Jean Davoust Giuong
Câu 3: Trong thời tổng đốc Trịnh Quang Khanh bách hại đạo điên cuồng, Đức cha Joseph-Marie Havard Du chạy trốn ở đâu?
- Đức cha buộc phải rời khỏi Kẻ Vĩnh, trốn chạy nay đây mai đó, không ít lần thoát hiểm trong gang tấc.
- Đức cha phải liên tục thay đổi chỗ ở, khi thì ở dưới hầm, khi thì trốn trong những căn nhà biệt lập.
- Đức cha và một số thầy giảng chạy về phía rừng Bạch Bát.
- Đức cha và một số thầy giảng chạy về phía rừng Cúc Phương.
Câu 4: Thực trạng địa phận Tây Đàng Ngoài khi Đức cha Retord Liêu làm giám mục lãnh đạo?
- Đức cha Pierre Retord Liêu tiếp nhận nhiệm vụ đứng đầu địa phận Tây Đàng Ngoài với một thực trạng vô cùng khốc liệt: hàng ngàn nhà nguyện bị phá hủy, chủng viện và tu viện bị phân tán, nhiều linh mục và giáo dân tử đạo.
- Đức cha Pierre Retord Liêu tiếp nhận nhiệm vụ đứng đầu địa phận Tây Đàng Ngoài với một thực trạng vô cùng phấn khởi: hàng ngàn nhà nguyện được xây, chủng viện và tu viện hình thành.
- Đức cha Pierre Retord Liêu tiếp nhận nhiệm vụ đứng đầu địa phận Tây Đàng Ngoài với một thực trạng khả quan: số tín hữu gia tăng, đời sống đạo được tự do.
- Đức cha Pierre Retord Liêu tiếp nhận nhiệm vụ đứng đầu địa phận Tây Đàng Ngoài với một thực trạng vô cùng khốc liệt: nhà thờ được xây dựng mới và nguy nga.
Câu 5: Trong những cuộc bách hại khốc liệt, đời sống đức tin ở địa phận Tây Đàng Ngoài thế nào?
- Cuộc bách hại vẫn tiếp tục và đạt đến mức độ tàn khốc nhất với dụ phân-tháp, khiến hàng trăm chứng nhân đức tin tử đạo, nhưng sau mỗi cơn tàn phá lại xuất hiện những làn sóng trở lại đạo mạnh mẽ. Đức cha Puginier Phước không chỉ củng cố kỷ luật giáo sĩ và đời sống tu trì, mà còn xây dựng lại trung tâm địa phận tại Kẻ Sở với các công trình lớn như Nhà Thờ Chính Tòa Sở Kiện và Nhà Thờ Lớn Hà Nội.
- Đức cha Retord đã tranh thủ thời gian tương đối yên bình vào đầu thời Thiệu Trị để đi thăm khắp nơi, củng cố tinh thần của các linh mục, các thầy giảng, và các tín hữu, đồng thời cho làm thống kê trong toàn địa phận để chuẩn bị cho dự án phân chia địa phận.
- Ngày 27-3-1846, Tòa Thánh chấp thuận việc phân chia địa phận và đặt Đức cha Gauthier Hậu làm Giám mục hiệu tòa Emmau, Đại Diện Tông Tòa của vùng đất gồm các tỉnh Nghệ An, Hà Tĩnh và bắc Bố Chính, với tên gọi Nam Đàng Ngoài.
- Đức cha Retord và các thừa sai bắt đầu những ngày lang thang, chịu cảnh đói khổ bệnh tật trong những miền rừng núi. Ngày 19-6-1858, làng Vĩnh Trị cùng với những cơ sở quan trọng của địa phận bị tàn phá tan hoang. Đức cha Retord Liêu qua đời ngày 22-10-1858 giữa miền rừng núi hoang vu thuộc họ đạo Đồng Bàu.